ахан
1
- (аххан) эб
- Эдэригэр улгум ахан уол оҕо эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа. Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов. Башкирия үс үөстээх Өлүөнэ эбэ барахсантан, эчи, ыраах аххан. С. Тарасов. Үллэ-түллэ турар Үгүс-элбэх аххан Уйгу-быйаҥ туругурбутП. Ойуунускай
2
- ааһыннары кытта бэлиэ үрдүк, саамай үрдүк кэрдииһин көрдөрөр
Нууччалыы
- С прилагательными выражает самую высокую степень признака
- Эдэригэр улгум ахан уол оҕо эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа. Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов. Башкирия үс үөстээх Өлүөнэ эбэ барахсантан, эчи, ыраах аххан. С. Тарасов. Үллэ-түллэ турар Үгүс-элбэх аххан Уйгу-быйаҥ туругурбутП. Ойуунускай
3
- тары кытта бэрт дэҥҥэ туттуллан, кинилэр суолталарын саҥарааччы бэйэтэ күүһүрдэн этэрин көрдөрөр
Нууччалыы
- Редко употребляясь с наречиями, выражает субъективное усиление их значения говорящим
- Киһибит туспа ахан отууламмыт. Чэбдик кэрэ бараан түүн оргууй аххан араҕас ими саба туттаСуорун Омоллоон
4
- уур формаларын кытта хайааһыны оһуобай күүстээхтик, кичэйэн, уһуннук, хатылаан оҥоһулларын курдук күүркэтэн-күүһүрдэн көрдөрөр
Нууччалыы
- С глагольными формами выражает эмоциональное усиление действия в том плане, что оно делается с особой силой, долго, многократно и тщательно
- Порфирьевич кырдьык сирэйэ-хараҕа ыаһыран, дьиппиэрэн ахан олорор. Н. Лугинов. Дьэ, кэпсэтээри аххан турабын. Софр. Данилов. Улуу Кудулу муорам Өрө үллэҥнии аххан Олорор эбит! Ок-сиэ, оҕолоор! С. Зверев. Нохоо, туох буоллуҥ? Эмээхсиҥҥин таптыыр аххан этиҥ дии! Амма Аччыгыйа. Сарсыарда эрдэттэн урукку таҥара дьиэтин диэки аттаах да, сатыы да тиэстибитэ аххан. “ХС”
5
- тыллары кытта: а) саҥарааччы эмоциональнай сыһыанын, сөҕөн-хайҕаан сыаналыырын көрдөрөр
Нууччалыы
- С именами существительными: а) выражает модально-эмоциональное отношение говорящего, преимущественно его восхищение, восторженную оценку предмета речи
- Күн аххан оҕото буолбут. “ХC”. Дьокуускай кэрэ кэскиллээх, Куорат ахан буолуо, сэгээр. “ХС”. Кини өссө сиппит-хоппут, киһи аххан түөрт кырыылааҕа буолбут. Р. Кулаковскай. б) ардыгар предмет элбэҕин көрдөрөр (бөҕө). Θ Иногда выражает множество предметов. Киһи аххан сылдьар да, кыһаммат. Амма Аччыгыйа. Күөл ортотугар кус аххан мустубут. “ХС”
6
- Солбуйар ааттары кытта (сүнньүнэн сирэй солбуйар ааттары кытта, ону да, сэдэхтик тут-лар) эмоциональнай күүһүрдүү, сөҕөр-махтайар сыһыаны көрдөрөр (бэйэлээх)
Нууччалыы
- С местоимениями выражает эмоциональное усиление, восторженное отношение говорящего (употр. в основном с личными местоимениями и то довольно редко)
- Эһиги аххан дьон бүгүн тугунан дьарыктанаҕыт? Оччо ахан сөхпүтүн өйдөөбөппүн. Оҕустар хааннааҕынан түҥнэри көрөн турдахтарына, кинилэр ахан буоллахтара дииН. Заболоцкай
- I-гы сирэйгэ турар сирэй солбуйар ааттары кытта туттулуннаҕына, киһиргэнии дэгэттэнэр. Θ Употребляясь с личными местоимениями 1-го л. выражает оттенок самохвальства. Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын мин аххан буоллаҕым. Амма Аччыгыйа. Эриэккэс бэтиэхэ Дьикти кубулҕат Хатан дьаарай Табах диэн Мин аххан буолабынС. Зверев
7 · этии
- Манан ахан буолбатах - чэпчэки, кыра, боростуой буолбатах Билбэккэ сылдьан сууттанар, харчыны төлүүр манан ахан буолбатах. М. Попов. Уонтан эрэ тахса киһи 30000 буут таһаҕаһы кытылга турар ыскылааттан борохуокка киллэрэн кыстыыллара манан ахан үлэ буолбатах. Н. Якутскай
Нууччалыы
- Непросто, нелегко, не шутка