туҥуй
1 · даҕааһын
- Аан маҥнай төрөөбүт эбэтэр төрөөрү сылдьар (үксүгэр тыһы сүөһү, кыыл туһунан)
Нууччалыы
- Родящий в первый раз, первородящий (обычно о самках животных)
- Аҕам ынах арыыта Амтанныйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап. [Куутук (тайах оҕотун):] Чээн, төрөөбүтэ уонча хоно илик эбит ээ. Ийэтэ туҥуй буолан быраҕан бардаҕа. Р. Кулаковскай. П. Ф. Кривошапкина туҥуй тиҥэһэлэртэн икки тыһыынча киилэ үүтү ыырга эмиэ үрдүк эбэһээтэлистибэ ылынан үлэтигэр кыһамньыта улаатта"Кыым"
2 · даҕааһын
- Олоҕу ситэ билэ илик, олус эдэр, кэнэн, ыраас
Нууччалыы
- Не имеющий жизненного опыта, совсем юный, невинный, чистый
- ээн -- туҥуй сүрэх дьулуурун сылааһынан сыдьаайар сырдык тыыннаах. Софр. Данилов. Глафира туҥуй кыыс симиттэҕэс көрүүтүнэн Кириллини батыһа одуулуура. Л. Попов. Кини дириэктэргэ хара маҥнайгыттан туҥуй устудьуон уол курдук буолбакка, дьоһуннаах киһилии көстүөн баҕарарН. Габышев
- Туҥуйдарбыт сатаналар быаны тулуппаттар ээ… Э. Соколов. Туҥуйбут эмиэ тыһы тамыйахтанна. С. Маисов. Биир сүрүн бэлиэ – улахан тумуктаах, бэриҥин тириитэ чараас, киэҥ туҥуй хайаан да үүттээх ынах буолуоҕа"Кыым"
3 · даҕааһын
- Ким да тыыта илик, тыытыллыбатах, ып-ыраас (хол. , сир)
Нууччалыы
- Нетронутый никем, первозданный (напр. , земля, почва)
- Кини бэйэлээх аны бу эн барахсан дьоллоох туҥуй ньаассын кырыскын алдьаттарда, дьоһуннаах толуу үөл маскын үөрэҕэстэттэ. Күннүк Уурастыырап. Сирин ньуура дэхси, буора туҥуй буолан баран, уохтаах буолуон сөпВ. Титов
4 · аат тыл
- суолт. Саҥа төрөөбүт сүөһү, кыыл тыһыта
Нууччалыы
- Первородящая самка, новотёл
- ээн -- туҥуй сүрэх дьулуурун сылааһынан сыдьаайар сырдык тыыннаах. Софр. Данилов. Глафира туҥуй кыыс симиттэҕэс көрүүтүнэн Кириллини батыһа одуулуура. Л. Попов. Кини дириэктэргэ хара маҥнайгыттан туҥуй устудьуон уол курдук буолбакка, дьоһуннаах киһилии көстүөн баҕарарН. Габышев
- Туҥуйдарбыт сатаналар быаны тулуппаттар ээ… Э. Соколов. Туҥуйбут эмиэ тыһы тамыйахтанна. С. Маисов. Биир сүрүн бэлиэ – улахан тумуктаах, бэриҥин тириитэ чараас, киэҥ туҥуй хайаан да үүттээх ынах буолуоҕа"Кыым"
5 · этии
- Оҕо туҥуй – олус эдэр, кэнэн, оҕолуу ыраас Тобулуннун Оҕо туҥуй санаабыт! Суорун Омоллоон. Оҕо туҥуй сааска -- бу тулалыыр кэрэ айылҕа үөскэтэр үөрүүтүн – кими эмэ кытта үллэстиэххин баҕарарыҥ миэхэ эмиэ көбөн кэлбитэ. Далан. Туҥуй бургунас көр бургунас. Дал иһигэр уонча туҥуй бургунас кэбинэн сыҥаахтара онньоҥнуу сыталлар. Н. Якутскай. Бары сааһыран эрэр ынахтар. Туҥуй бургунас суох. Болот Боотур. Туҥуй таптал – маҥнайгы таптал. Θ Первая любовь. Сэгэттэйим туҥуй таптала Тэпсиллибэтэх бу хаары санатар. С. Васильев. Эдэр саас туҥуй тапталын ким билбэтэҕэй? ИИФ ИДЫК. Туҥуй ыһыах – саас чугас дьону, ыкса ыалы ыҥыран тэриллэр бастакы ыһыах. Θ Кумысный праздник, ысыах, проводимый ранней весной в кругу семьи, близких, родных. [Хомус!] Туҥуй ыһыаҕы торолутар -- Эҕэрдэлээх күннэригэр -- Ырыаларын ыллыктаар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Улуу дойду оройун Тунаҕынан тупсаран, Туҥуй эбир ыһыахпыт Туругуруо, доҕоттоор! С. Зверев. Уу туҥуй – сиэр-майгы өттүнэн ып-ыраас, аньыыны-хараны билэ илик. Θ Нравственно чистый, невинный, непорочный. [Эмээхсин – Чоочоҕо:] Уу туҥуй оҕону Ууга-уокка угаайаҕын, Сиртэн-таҥараттан аналлаах, Сиэниҥ оҕону [Манчаарыны] сэрэн!.. А. Софронов. Аан маҥнай кини биллэ баттабыл бардамын, Аба-сата өрүкүттэ уу туҥуй дууһатын. М. Ефимов. Ср. кум. тунгуч, уйг. туҥ туҥуй ‘первенец (о ребёнке)’
Нууччалыы
- Совсем юный, невинно-чистый. [Лоокуут, Ньургуһун:] Уһугуннун Уу-чуумпу сүрэхпит!