хаҥыл
1 · даҕааһын
- Айааһамматах, сыарҕаҕа, ыҥыырга үөрэммэтэх, ахсым (хол. , ат, таба туһунан)
Нууччалыы
- Необъезженный, дикий (о лошади, олене)
- Ыҥыырга хатааста түһээтин, ыытан кэбиһэллэр. Хаҥыл сылгы кэлин атаҕынан өрө тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ, арыт өрө тура-тура мөҥөр. Хомус Уйбаан. Урут наартаҕа көлүллэ илик сорох хаҥыл табалар мөхсөн чиччигинэһэллэрэ. "ХС". Хаҥыл аты ындыылааһын буоллун, кыыллыйбыт табаны сыһытыы буоллун, барытыгар кини урут баар буолааччы"Кыым"
- Хапытыан хаҥылы айааһааччы. А. Сыромятникова. Хабдьы [киһи аата] ханнык да күндүл хаҥылтан дьулайбат этэ. А. Бродников. Сылгы саамай чычаарар, киһи көмөтүгэр наадыйар бириэмэтэ, ити, бырдах саҕанааҕы кэм быһыылаах. Манна хайдахтаах да хаҥыл чычаарар. чугаһатар"Кыым"
2 · даҕааһын
- Омуннаах-төлөннөөх, уохтаах, эрчимнээх, дохсун (киһи)
Нууччалыы
- Горячий, полный силы, чувств, легко возбуждающийся, дерзкий (человек)
- Сыыдам хаҥыл уолаттар сылгы сылгылаатылар, Бөдьөкө бөҕө уолаттар Бүтэйгэ бөҕүөрдүлэр. Д. Говоров. Маайа, сирэйэ кытаран баран, аат эрэ харата аһыыр, урукку чобуо бэйэтэ сыппаан, хаҥыл бэйэтэ сымнаан, кэнэн баҕайытык туттан олорор. Н. Якутскай. Баҕар, дьэ эһиги билбэккэ саарыаххыт : Балысхан сүүрүктээх олоххо миккиллэн Хаҥыл уол хаамыыта билигин бытаарбыт, Хап-хара хараҕар оонньообот дьэргэлгэнВ. Сивцев
- ТТИГ КХКК. Ср. кирг. хаҥҕыл ‘кляча’, эвенк. кангил ‘одичалый олень’
3 · даҕааһын
- Күүстээх, уохтаах, дохсун (тыал, буурҕа, сүүрүк туһунан)
Нууччалыы
- Сильный, буйный, неистовый (о буре, ветре, течении реки)
- Ханна эрэ бэһиэлэйдик хаҥыл кутаа кытыастар, Мин сүрэҕим итинник Күөдьүйбүтэ эдэр сааспар. И. Гоголев. Тайҕа тыйыс, хаҥыл үрэҕэ Суорба хайалар быыстарынан дохсуннук халыһыйар. И. Гоголев. Дохсун уох, хаҥыл майгы барыта манна [Аллаҥҥа] кэлэн хаайтарбытын курдук, өрүтэ түллэҥниир, үлүскэннээх айанынан доллоһуйа устарА. Сыромятникова
4 · аат тыл
- Айааһамматах ахсым ат эбэтэр көлүллүбэтэх таба
Нууччалыы
- Необъезженная лошадь или дикий олень
- Ыҥыырга хатааста түһээтин, ыытан кэбиһэллэр. Хаҥыл сылгы кэлин атаҕынан өрө тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ, арыт өрө тура-тура мөҥөр. Хомус Уйбаан. Урут наартаҕа көлүллэ илик сорох хаҥыл табалар мөхсөн чиччигинэһэллэрэ. "ХС". Хаҥыл аты ындыылааһын буоллун, кыыллыйбыт табаны сыһытыы буоллун, барытыгар кини урут баар буолааччы"Кыым"
- Хапытыан хаҥылы айааһааччы. А. Сыромятникова. Хабдьы [киһи аата] ханнык да күндүл хаҥылтан дьулайбат этэ. А. Бродников. Сылгы саамай чычаарар, киһи көмөтүгэр наадыйар бириэмэтэ, ити, бырдах саҕанааҕы кэм быһыылаах. Манна хайдахтаах да хаҥыл чычаарар. чугаһатар"Кыым"
5 · аат тыл
- Уох, омун, эрчим
Нууччалыы
- Пыл, огонь, темперамент. [Абааһы уола – удаҕан дьахтарга:] Күтүр өстөөх Дохсунуҥ кэм да солбонуйбатах, Хаҥылыҥ кэм да сыһыйбатах буоллаҕа
- Сыыдам хаҥыл уолаттар сылгы сылгылаатылар, Бөдьөкө бөҕө уолаттар Бүтэйгэ бөҕүөрдүлэр. Д. Говоров. Маайа, сирэйэ кытаран баран, аат эрэ харата аһыыр, урукку чобуо бэйэтэ сыппаан, хаҥыл бэйэтэ сымнаан, кэнэн баҕайытык туттан олорор. Н. Якутскай. Баҕар, дьэ эһиги билбэккэ саарыаххыт : Балысхан сүүрүктээх олоххо миккиллэн Хаҥыл уол хаамыыта билигин бытаарбыт, Хап-хара хараҕар оонньообот дьэргэлгэнВ. Сивцев
- ТТИГ КХКК. Ср. кирг. хаҥҕыл ‘кляча’, эвенк. кангил ‘одичалый олень’